Ăn : Thiên-hạ đệ nhất khoái

Ăn đóng một vai-trò cực kỳ quan trọng, nhất là đối với người Việt chúng ta. Chả thế mà trong ngôn-ngữ ta, nói lên chuyện gì cũng phải có chữ “ăn” đi kèm : ăn uống, ăn ở, ăn nói, ăn mặc, ăn tiêu, ăn làm, ăn chơi, ăn bám, ăn vạ, ăn hiếp, ăn cắp, ăn trộm, ăn thua, ăn mày, ăn gian, ăn khách, ăn ảnh, … thậm chí đến cả ăn sương. 

Vấn-đề bao la, đa dạng này, biết bao nhiêu chuyện nói?

1. Chức-năng thể-lý: Nhu-cầu ăn
   Có thực mới vực được đạo
   Bụng đói không có lỗ tai (Ventre affamé n’a pas d’oreilles).
Như mọi sinh-vật sống trên đời, loài người chúng ta cần thở, ngủ, bài tiết, … và ăn. Đó là tầng cơ-bản của tháp nhu-cầu định bởi nhà tâm-lý học Maslow. Cơ-thể chúng ta cần được dinh-dưỡng để có nghị-lực làm việc này, việc nọ, để sống. Không ăn thì chết đói nên chúng ta cần đi làm, có tiền mua thức ăn, nuôi sống cả gia-đình.
Mà loài người ta còn đỡ, còn có ngày nghỉ, còn được đi chơi, chứ xem những phim tài-liệu, chúng ta thấy súc-vật tốn biết bao nhiêu thời-giờ, công-sức để đi kiếm ăn mỗi ngày?
   Ăn là bớt đói trong trong lòng một ít, vì mấy khi ăn mà đã được no?
Tôi nhớ có một dạo, lâu lắm rồi, có một chiếc máy bay rơi trên núi tuyết, không có gì ăn, hành-khách chết đói dần, những người còn lại đến nước cùng đành phải dùng cơ-thể người chết để sống sót cho đến lúc được cứu.

Đã là nhu-cầu, có lẽ cũng không cần bàn-luận nhiều.

2. Chức-năng xã-hội: Chia sẻ bữa cơm
Bữa ăn đúng là một thời-điểm tuyệt-vời để giao-tiếp trong gia-đình hay ngoài xã-hội, trong nhiều trường-hợp : cơm gia-đình, họp mặt bè bạn, ăn nhậu, tiệc-tùng, đám ma, đám cưới, hẹn hò trai gái, mua bán, …

Bữa cơm gia-đình, nhất là bữa cơm tối, là giờ phút thiêng-liêng để bố mẹ, con cái, anh chị em gặp lại nhau sau một ngày lăng xăng, mỗi người với công việc của mình (nếu điện-thoại di-động được tắt đi thì mới càng ý-nghĩa).
Bạn bè gặp nhau hiếm khi nào mà không ăn uống.
Đồng-nghiệp với nhau, dù chỉ chia sẻ bữa cơm trưa nơi câu lạc bộ của sở cũng là một ốc-đảo đáng trân-trọng lắm chứ? 

Tôi nhớ lúc trước còn đi làm, mỗi lần đi công-tác, buổi tối ngồi ăn một mình ở khách-sạn hay ở tiệm ăn, thức ăn có thể ngon nhưng thật buồn chán.
Chia sẻ là một niềm hạnh-phúc lớn nên tôi rất thích đãi bạn bè ăn uống, dịp cho tôi nghĩ món ăn, chọn rượu, đi chợ, nấu ăn, bày bàn (kiểu Tây), trình bày thức ăn trên đĩa cho đẹp mắt, và vui hưởng bữa cơm với người thân.

3. Chức-năng văn-hoá

“Hãy cho tôi biết anh ăn như thế nào, tôi sẽ cho anh biết anh là ai” (Dis moi ce que tu manges, je te dirai ce que tu es : Jean Anthelme Brillat-Savarin).
Mỗi nước, mỗi vùng có văn-hoá ẩm-thực và những món ăn đặc-trưng của mình. Người Ý thường được ghép với mì (pasta), người châu Á với cơm, người Đức với xúc xích và bia, người Pháp với bánh mì ba-ghét và rượu vang 
(năm 2010, UNESCO đã phong nghệ-thuật ăn người Pháp lên bậc di-sản văn-hoá phi vật thể của loài người), …
Văn-hoá ẩm-thực không phải chỉ thấy trong những món ăn mà còn trong cách ăn uống: ăn đũa, ăn với muỗng nĩa, ăn bốc tay, ăn chung mâm, ăn vặt, ăn liền (fast food kiểu Mỹ), vừa ăn vừa ợ để cho cám ơn chủ nhà cho ăn ngon, …
(Xin mời đọc thêm Văn-hoá ẩm-thực Việt-Nam http://phu-tran.blogspot.com/2017/12/vn-vn-van-hoa-am-thuc-viet-nam.html). 
Phong-cách ăn uống của mỗi ngưởi cũng phản-ảnh tư-cách, cá-tính. Mỗi người có sở-thích của mình, có khẩu-vị của mình, có cách ăn, cách uống của mình, không ai giống ai.

4. Đệ nhất khoái
Ăn để sống thì thật là chán quá, vừa mất thời giờ đi chợ, nấu ăn (không lẽ mỗi ngày ra Mc Donald hay gọi cơm chỉ?), ăn, rửa bát, dọn dẹp, phiền phức quá. Không, không, trăm lần không, vạn lần không, chúng tôi muốn sướng.
Xin hỏi các bạn có thú vui nào mình có thể hưởng (ít nhất) ba lần một ngày không ạ? Nếu có, tôi xin xét lại vấn-đề.
Ăn gì, ăn như thế nào là ngon, là thú?

     Một thời-điểm giải-lao
Đây là lúc chúng ta dừng lại, ngưng hết mọi sinh-hoạt để “xạc” lại bình điện, lấy lại quân-bình trong cơ-thể và trong tâm-trí. Một thời-điểm thật quí giá mà chúng ta nên trân-trọng.

     Thưởng-thức qua năm giác-quan
Ăn không phải chỉ sướng cái miệng mà sướng toàn bộ :

- Sướng mắt (thị giác) : Khung-cảnh, bàn ăn trưng bầy đẹp, đĩa thức ăn màu sắc, hình dạng mát mắt (xanh xanh đỏ đỏ cho em nhỏ nó mừng), trình bày một cách mỹ-thuật, ...
- Sướng lỗ tai (thính giác): tiếng giòn tan khi ta cắn vào, ...
- Sướng mũi (khứu giác): với hương thơm của tôm thịt nướng, hành mỡ, tỏi, rau thơm, …
- Sướng miệng (vị giác) : với những vị mặn (nước mắm, xì-dầu) – ngọt (đường) – chua (chanh, dấm) – đắng – cay (tiêu, ớt) quyện vào nhau, ...
- Sướng tay (xúc giác) : Có những món như tôm, cua, đồ biển, đùi gà, chân gà, … thì phải ăn bốc, ăn bằng tay mới thật sự là sướng, phải không các bạn? 

Tôi nhớ mãi có một lần đi ăn đồ biển với thằng con trai ở Deauville (bờ biển Pháp), bên cạnh bàn chúng tôi là một gia-đình loại “thượng-lưu”, cậu bé, khoảng 10-12 tuổi, loay hoay mãi với dao nĩa thìa để ăn con cua to tướng, mãi một lúc không xong, đành bỏ cuộc, gọi món khác. Hai bố con tôi vừa ăn (bốc), vừa thông cảm tội-nghiệp cho cậu bé nhà giàu.

Thức ăn thì gần như vô hạn, đủ màu, đủ hương, đủ vị. Bỏ vào mồm nhai, chúng ta có mặn, ngọt, đắng, cay, đắng, chát, ... Còn có chất béo của miếng thịt kho Tàu hay miếng tuỷ (chỉ cần ép giữa lưỡi và vòm miệng là tan), chất bùi của múi sầu riêng, chất giòn của sụn, ... Tuyệt vời nhất là một tô phở đặc-biệt tái, nạm gầu, gân, sách, sụn, cộng thêm một miếng đuôi bò và một thìa nước béo cho đủ bộ nhé. (May mà tôi không viết bút mực trên giấy, nếu không thì chắc là nhoè hết rồi)

Đó là chưa nói đến yếu-tố tâm-lý. Tôi nhớ có lần đi du-lịch Hy-Lạp, tại đảo Santorini, ngồi ngoài bãi biển, uống chai rượu trắng Retsina với bạn, ngon quá, bèn mua một chai. Sau đó, về nhà, mở ra uống thì lại cảm thấy nhạt nhẽo làm sao, tuy rằng cùng loại rượu, cùng năm, mua tại chỗ. Hoá ra là thiếu mất thời-điểm, thiếu bối-cảnh là vị khác ngay.

     Một miếng khi đói bằng một gói khi no 

Của không ngon, nhà đông con cũng hết. 
Chả cần gì cao lương, mỹ vị, tôm hùm hay bò filet mignon, bụng đói meo thì ăn gì vào cũng sướng lịm. 
Cứ nhìn đứa trẻ ăn cái bánh là thấy ngon ngay; hoặc đi bộ dưới trời nắng chang chang suốt buổi mà được ly nước chanh đá thì còn gì sướng hơn? 

Đôi khi hạnh-phúc chả phải là có được những gì mình thích mà là thích được những gì mình có?

     Ăn trong chánh-niệm

Thiền là một phương-pháp thực-tập để có được một cái Tâm yên-tịnh, để sống trong hiện-tại, hầu làm nhẹ bớt muộn-phiền. Chú-tâm vào việc mình đang làm, ý-thức được mình đang làm gì là nguyên-tắc căn-bản của Thiền. Làm vườn, đọc sách, đi bộ, làm việc, … tất cả đều là Thiền nếu chúng ta không bận-tâm đến bất cứ chuyện gì khác.
Áp dụng nguyên-tắc này vào lúc ăn cũng là hợp-lý lắm chứ? Có những lúc mình ngồi bàn ăn với gia-đình hay bạn bè để cùng nhau chia xẻ một bữa ăn thật ngon, thật vui mà đầu óc mình còn vướng mắc trong bài tường trình phải nộp hay cái tủ đang đóng dở, đến nỗi ăn mà không biết mình ăn những gì, thì lấy đâu ngon? 
Thức ăn là quà tặng của thiên-nhiên, là công sức của loài người, cũng đáng cho chúng ta trân-trọng lắm chứ?

5. Mở rộng “tầm ăn”

Cũng như đi du-lịch, đọc sách là để mở rộng tầm hiểu-biết, mở rộng tâm trí của mình, ăn uống cũng vậy. Loài người là một động-vật ăn tạp, nghĩa là ăn đủ thứ. Không thích ăn thì khỏi nói nhưng nếu đã thích ăn thì tại sao phải tự hạn-chế? Trên đời này, biết bao nhiêu món ngon mà ngoảnh mặt quay đi thì thật uổng phí một đời.
Riêng tôi quan-niệm rằng đã có người thích một món ăn gì đó thì có lẽ cũng có lý do, ít ra cũng đáng để tôi ăn thử cho biết, sau đó thích thì ăn tiếp, không thích thì thôi. Cho nên, đi du-lịch nơi nào, tôi thử qua ẩm-thực nơi đó. Ngoài ra, đi ăn nhà hàng, tôi còn có thói quen chọn trong thực-đơn món nào tôi không (chưa) biết. Dần dà, tôi ăn được bất cứ món gì và món gì cũng có thể thấy ngon.
Điều này có nhiều lý-do cá-nhân:
- Lúc còn bé ở Việt-Nam, gia-đình tôi không mấy khá giả, tôi đã được dạy dỗ là “Phí của Giời, mười đời không có”  nên tôi chẳng bao giờ dám bỏ phí thức ăn, không thích cũng cố gắng ăn, ăn mãi rồi cũng quen, cũng thấy ngon.
Mặt khác, nhà nghèo nên thức ăn thì rau nhiều, thịt ít, mà “ăn trông nồi, ngồi trông hướng” nên mấy miếng thịt lèo tèo trên bàn, chúng tôi ít dám mó đũa đến. Tôi thì từ bé đã thích ăn nên tôi đã tìm ra được cái mánh là trước khi cơm dọn lên bàn, tôi đi kinh-lý xuống bếp, thủ-tiêu trước những món không được bày lên đĩa : đầu, cổ, chân, tim, gan gà cũng như vịt, đầu cá, … và ngay cả những miếng xương dùng nấu canh, tôi cũng ngồi gặm ngon lành. Con nhà lính, tôi đâu dám tính nhà quan?
- Trong lãnh-vực ăn uống này, tôi không để bị tâm-lý chi-phối: có những người không ăn được rau diếp cá, hẹ, chao, sầu riêng, phó mát (loại mạnh) vì cho là hôi nhưng tôi thì không; có những người không dám ăn những món tim, gan, lòng, bầu-dục, lưỡi, óc, hột vịt lộn, cá sống (sashimi), thịt bò bằm sống (steack tartare), … vì thấy “rợn người” (mẹ tôi lúc còn sống rất thích ăn lươn nhưng không dám nấu lấy) nhưng tôi thì không. Tôi làm tuốt luốt.
- Từ ngày ra đời, chúng ta cần bố mẹ, trường học và trường đời dạy dỗ để học cách hành-xử ngoài đời. Cũng như bộ óc để suy nghĩ, con mắt để nhìn cái đẹp, lỗ tai để nghe nhạc, … , tôi tin rằng khẩu-vị chúng ta cũng cần được “giáo-dục” và tôi đã dạy dỗ con trai tôi như vậy. Từ lúc nó con bé, tôi luôn luôn khuyến-khích nó ăn thử món này, món nọ và nếu được, thử thêm lần nữa nếu lần đầu không thích, và dĩ nhiên phải chấp nhận cho nó không thích. Do đó, từ bé, nó đã biết ăn chân gà, chân vịt, ăn cá sống, đồ lòng, … Bây giờ, nó ăn được đủ thứ và chính nó công-nhận đây là một điều tốt cho nó.

Nghiên-cứu cho biết 3/4 trẻ em từ 2 đến 10 tuổi không muốn ăn thử những gì chúng không biết. Lừ lúc lọt lòng mẹ, đứa trẻ chưa hiểu biết, chỉ có thể phản ứng theo bản-năng nên trên phương-diện ăn uống, rất thích những món mau no như những món bột (mì, cơm,  spaghetti, …) và ngược lại, không thích những món “không dằn bụng” và mau đói (như rau, trái cây). Vị ngọt cũng là vị “dễ thích” nhất nên trẻ em nào cũng thích kẹo, bánh, sô-cô-la.
Tôi thiết nghĩ dạy dỗ khẩu-vị con cái cũng là bổn-phận của cha mẹ.

Neophobia (hội-chứng sợ những điều mới lạ) hoàn-toàn áp dụng ở đây, cho người lớn và người bé.

Tôi ăn đủ thứ không có nghĩa là tôi không có khẩu-vị, có những món tôi mê (như phở, như cá sống, như choucroute, …) và có những món tôi không thích nhưng tôi cũng có cách ăn thấy ngon. Lấy ví-dụ, thịt gà tôi không thích lườn vì thấy thịt khô và bã (đối với tôi) nhưng thái mỏng ra, kẹp bánh mì với thịt nguội khác, thêm rau tươi và đồ chua thì ăn ngon miệng ngay; thịt cốt-lết heo cũng vậy, tôi thái nhỏ vào cơm rang hay ăn với cà muối, hay nấu nhừ hơn thì cũng thành “hẩu”.

Ngược lại, món ăn nóng (phở, những món sốt,...) thì phải nóng (nếu cần, tôi sẽ hâm nóng đĩa bát trước), món ăn lạnh (thịt đông) thì phải lạnh.

6. Nấu ăn
Muốn ăn thì lăn vào bếp.
Từ năm 18 tuổi, tôi đã bị “vất vào đời” và đã phải tập sống một mình, lo đủ mọi công-việc hành-chánh, việc nhà cửa, học hành, … và dĩ nhiên ăn uống. Ăn câu lạc bộ sinh-viên thì chán lắm nên người thì cố trợn mắt lên mà nuốt, người thì đành tự nấu vài món giản dị như spaghetti, bít-tết xào ăn với cơm, thậm chí có người ăn mì gói kinh-niên đến phát bệnh. Dần dần, chúng tôi cũng lùng mua được thức ăn khô Á-Đông về rồi tập nấu ăn. Lúc trước khi đi, tôi không kịp học một khoá cấp-tốc nấu ăn, mà thuở ấy làm gì có Inh-Tờ-Nét để Google cách nấu ăn, viết thơ về hỏi mẹ thì mất cả hai, ba tuần nên thôi học đại vậy. 

Tôi thích ăn nên dần dà cũng học được khá nhiều món, cũng có đủ món tủ để đãi bạn bè, tuy rằng tài nấu ăn tôi không xuất-sắc cho lắm (tính tôi vậy, điều gì cũng biết nhưng chả có gì là giỏi, vợ tôi còn phán “chỉ hư là giỏi thôi”). Vợ tôi nấu ăn Việt-Nam ngon lắm, lại quan-niệm rằng đó là phận-sự của nàng nên tôi đã phải rửa bát gác nồi, thỉnh thoảng mới được nấu những món ăn Tây của tôi (tôi nấu Tây nhiều hơn ta chỉ vì cơm Việt không hạp với rượu vang lắm thôi) hoặc những món Việt đặc biệt như thịt đông, giò thủ, … vào dịp Tết. Ngoài ra, vì có những món vợ tôi không ăn được hay không thích ăn nên bữa ăn trưa, thông thường mỗi người tự lo liệu, thì tôi tự nấu những món “đặc biệt” của tôi. Như vậy là vui vẻ cả làng nhé.

Tôi thích ăn nên thích nấu ăn thì cũng là lẽ thường tình nhưng tôi còn đi xa hơn thế nữa. Mùa hè, tôi trồng rau đủ loại và nguyên-liệu nấu ăn là từ cây nhà lá vườn, không những thế, thịt băm (bò hay heo), tôi chỉ mua thịt về tự băm lấy cho tươi và lành hơn, giăm-bông (ham) tôi mua nguyên chân giò heo về, lóc mỡ, thái mỏng, bỏ vào từng bao nhỏ rồi bỏ tủ đá, ăn dần. Tính tôi lại thích làm những chuyện đó, cũng như mua cá về, tôi tự cạo vẩy và làm sạch chứ không nhờ ông hàng cá làm. Dĩ nhiên là bây giờ về hưu, rảnh rang nên càng chế chuyện làm. 

Ngoài ra, chúng tôi ít đi ăn ngoài vì quan-niệm cơm nhà ngon và tinh-khiết hơn nên chỉ thỉnh thoảng đi tiệm để hội-họp với bạn hoặc để “đổi gió” mà thôi.

7. Ăn và sức khoẻ: Ăn lành
Tiếng Việt ta thường dùng cụm-từ “ngon lành”, có lẽ để nhấn mạnh vào vấn-đề sức khoẻ. Thật vậy, nói chung thức ăn Việt-Nam thường nhiều rau (sống hoặc nấu), ít thịt, ít mỡ, những món sốt thì cũng mặn nhiều hơn là mỡ, so với món Tàu hay món Tây. 

Ăn là một cái thú nhưng đồng tiền nào cũng có mặt trái của nó: ăn để sống nhưng chúng ta cũng có thể chết vì ăn. Bà mẹ vợ tôi lúc trước thường nói đùa rằng: “Ở xứ này, bây giờ không ai chết đói nữa, chỉ có chết no thôi”.

Trong đệ tam sát thủ đối với loài người, ung-thư đứng đầu nhưng hai bệnh kia, đau tim (heart attack) và đột quỵ (stroke) phần lớn đều do thức ăn gây ra. Những lý-do chính là cao máu (do muối), cao mỡ và cao đường. Nói nôm na cho dễ hiểu là ăn nhiều, ăn mặn, ăn mỡ, ăn ngọt thì nguy cơ “chết no” không ít.

Tôi thích ăn nhưng không sống để ăn, tôi không háu ăn. Chúng tôi ăn uống chừng-mực, và gần mười năm nay, nhất là từ khi về hưu non lại càng để ý hơn. Ở nhà, chúng tôi ăn bớt đi, ít thịt, nhiều rau và trái cây, ít đường, ít mỡ, nhưng chúng tôi không phải “ăn kiêng” nên thật thoải mái, thỉnh thoảng, muốn ăn phở thì cứ ăn (tuy rằng tô lớn đã biến thành tô nhỏ), gặp thịt kho Tàu thì da, mỡ gì ăn tuốt, có dịp với bạn bè là “chơi xả láng”, chẳng hề chi. Mùa lễ lộc (Thanksgiving, Giáng-Sinh, Tết Tây, Tết ta) ăn nhiều quá thì tôi nhịn ăn 24 tiếng, một vài lần là xong ngay.

Điều quan-trọng nữa là chúng tôi đi tập gym một tuần bốn ngày, mỗi lần là một tiếng trong phòng tập máy cộng thêm một tiếng trong hồ bơi. Đã tưởng chả khi nào mình có thể bệnh nhưng năm ngoái, tôi cũng vướng vào căn bệnh đệ nhất sát thủ, tức ơi là tức, nhưng chính bác-sĩ có nói sức khoẻ tôi mà kém thì giờ này không còn ngồi đây suy nghĩ mông lung đâu. Đúng là số thì không ai bước qua khỏi nhưng chăm lo cho sức-khoẻ mình thì dù có hề-hấn gì, mình cũng dễ vượt qua hơn, chứ không phải điều gì cũng có số mà buông mặc hết cho ông Giời (rồi sau đó lại trách ông ta).

Ăn lành còn có nghĩa là không ăn độc. Nói về ăn, tôi thích phiêu-lưu nhưng không ham mạo-hiểm, lại càng không muốn bị gọi là dửng mỡ. Mấy thứ dơi, rắn, chuột hay bọ cạp thì bố bảo cũng chả dám rớ vào, tính tôi trông vậy chứ nhát như cáy ấy, nhất là bây giờ với cô Rô-Na đang làm thế-giới đảo điên, mấy món tôi thích nhất như hàu (oyster), cá sống, thịt bò sống hay thịt rừng (nai, heo, … những món tôi rất chuộng vì hạp nhất với những loại rượu vang đỏ mạnh như Bourgogne), bây giờ cũng làm tôi phải do dự. Làm sao bi chừ?

8. Những nghịch-lý ăn của nhân-loại
- Chênh-lệch giàu-nghèo:
Tại những nước giàu, dân-chúng chỉ dùng 10-20% lợi-tức để ăn, so với 50-80% tại những nước nghèo! 
Trên thế-giới hiện nay, một tỷ người vẫn thiếu ăn trong khi 30% thức ăn bị phí phạm.
(Những bạn nào chủ-trương “Ai có tiền thì cứ ăn, ai không có tiền thì cứ đói”, dĩ nhiên tôi sẽ tôn-trọng)

- Vì ăn quá nhiều, quá mặn, quá ngọt, 1,3 tỷ người bị béo và béo phì, phần lớn ở những nước đang phát-triển.
Hai trong ba bệnh giết người nhiều nhất là do ăn quá nhiều, mặn, ngọt, mỡ.

- Mục-đích của nông-nghiệp (trồng trọt và chăn nuôi) là để nuôi loài người nhưng ô-nhiễm môi-trường (do nông-nghiệp gây ra) lại làm hại (đến tiêu diệt?) loài người.
Một phần (35%) của nông-nghiệp phải dùng cho phần chăn nuôi, để có 1 ký thịt bò phải dùng đến 30 ký ngũ-cốc hay bắp, ... nên lại càng phải trồng trọt. Vòng lẩn-quẩn ở đây.
- …

Những vấn-đề thật phức-tạp này, tôi không đủ tiêu-chuẩn để bàn rộng, tôi chỉ dám nói phớt qua một vài điều mình biết thôi.
Dân số quả địa-cầu là 7,8 tỷ người (ước lượng 9 tỷ vào những năm 2050) và những vấn-đề trọng-đại này chỉ có thể gia-tăng gấp bội. Đã đến lúc loài người phải thay đổi cách ăn uống?
Khổ nỗi, bao nhiêu những vấn-đề đã được bàn cãi bao nhiêu năm nay nhưng chúng ta đã làm được những gì?

(Xin mời đọc thêm Mặt trái của văn-minh https://phu-tran.blogspot.com/2019/10/mat-trai-cua-van-minh.html)

9. Kết-luận
Ăn là một nhu-cầu thú vị mà tôi được hưởng trọn một ngày ba lần. Dao này hai lưỡi nên đôi khi suy nghĩ mông lung, tôi cũng buồn man mác nhưng thôi, là một giọt nước trong đại-dương của cuộc sống, tôi chả biết làm gì hơn là tiếp-tục sống yên vui với lương-tâm mình. Hưởng được gì thì cứ hưởng, vui được gì thì cứ vui thôi.
À, mà cũng đừng quên uống cho ngon, cho hạp với ăn nhé.
Yêu đời, yêu người.

 Yên Hà, tháng 3, 2020

Yêu đời, Yêu người

Tháng chạp, tháng cuối trong năm cũng là cơ-hội để ngồi lại với chính mình, suy gẫm về những sư việc trong năm và rút tỉa kinh-nghiệm ở đời.
Năm nay, tôi đã mắc phải và vượt qua được một căn bệnh hiểm nghèo. Tôi đã kề cận cái chết để học trân-trọng cuộc sống. ( Đường về từ cõi âm u :   https://phu-tran.blogspot.com/2019/08/uong-ve-tu-coi-am-u.html).
Tôi đã trở về với bài học đáng giá nhất đời mình: Yêu đời, Yêu người.

Ý nghĩa của cuộc sống
Lẽ sống của mọi loài sinh-vật là sống và tạo sự sống. Cây cỏ ra hoa rồi ra hạt hoặc ra hoa, ra quả rồi ra hột, hột và hạt lại sinh ra cây cỏ, trong cuộc xoay vòng bất tận của sự sống. Đối với súc-vật, sống có nghĩa là ăn, tránh không bị ăn và sinh sôi, nảy nở. Cuộc sống thật đơn giản, mệt thì nghỉ, khát thì uống, đói thì đi kiếm ăn, nếu phải giết để ăn thì giết, no rồi thì thôi, không cần giết vô ích, bị giết thì chết.    

Loài người chúng ta cũng vậy, sinh và sản. Nhưng chúng ta khác hẳn những sinh-vật khác ở điểm chúng ta có khả-năng suy-nghĩ và cảm xúc, chúng ta biết sướng, biết khổ và ý-nghĩa cuộc sống thật phức-tạp hơn nhiều lắm.

Đôi khi chúng ta tự hỏi những câu hỏi như: Giá-trị của cuộc sống là gì ? Ngoài việc lấy chồng, cưới vợ và đi làm để nuôi thân và nuôi gia-đình thì sống để làm gì ? Sống như thế nào cho đáng sống? Hạnh-phúc ở đời là gì  ? Những câu hỏi thật đơn-giản, đôi khi cứ lởn vởn trong đầu (nhất là trong tuổi trung-niên), nhưng câu trả lời thật quá phức-tạp vì mỗi người sẽ có câu trả lời riêng cho mình.
Công-cuộc đi tìm hạnh-phúc đôi khi còn được ví với câu chuyện vua Arthur và những Hiệp-sĩ Bàn Tròn (Round Table Knights) đi truy lùng Chén Thánh (Holy Grail) nhưng không bao giờ tìm thấy. Có những người trong những giây phút cuối đời, còn băn-khoăn “Cả đời tôi, tôi đã làm được những gì ?”

(Xin mời đọc thêm Xuân, Hạ, Thu, Đông : Bốn mùa cuộc đời http://phu-tran.blogspot.com/2018/02/xuan-ha-thu-ong-bon-mua-cuoc-oi.html )

Sống cho mình, với người
Cách đây lâu lắm rồi, tôi có nghĩ ra câu “Sống cho mình, với người” để nhắc nhở mình trong cuộc sống hàng ngày. Lúc trước, câu này chỉ là một khẩu-hiệu văn-hoa, triết-lý ba xu, nói cho sướng miệng, ai có hỏi tới có lẽ tôi cũng sẽ ú ớ, cười trừ mà thôi. Nhưng hôm nay, đến tuổi này, sau những gì tôi đã trải qua, mấy chữ đó trở về với những ý-nghĩa khác.

Trong bốn mùa cuộc đời, không mùa nào giống mùa nào và mỗi mùa chỉ đến một lần đối với mỗi người chúng ta.
Không người nào giống người nào. Không ai sống hộ ai được, dù là vợ/chồng mình, bố mẹ mình, con cái mình hay bất cứ ai. Đời ai nấy sống. 
Sống cho mình, vì đó là quyền của mình, là trách-nhiệm của mình đối với chính mình. Đã “lỡ” sinh ra đời thì sống cho trọn, sống cho thích đáng, cứ hưởng đời cho “bõ công” sống. 
Sống cho mình và yêu đời.

Nhưng trừ khi tôi sống trên một hoang-đảo như Lỗ Bình Sơn (Robinson Crusoe), tôi sống với bao nhiêu người khác chung quanh, trong một cộng-đồng, từ gia-đình, bạn bè, đồng-nghiệp đến hàng xóm, láng giềng trong phố, trong tỉnh, trong nước, trên cả quả địa-cầu này, thì tôi không thể chỉ sống cho mình. 
Tôi còn sống với người. Đây cũng là quyền của tôi, là trách-nhiệm của tôi đối với người.
Trong Ngũ Thường (Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín), chữ "Nhân" luôn đặt lên hàng đầu, là quan-trọng hơn cả. Nó là bao-quát, là Đạo làm Người, nền tảng của mọi tôn-giáo. Người Á-Đông ta nặng ảnh-hưởng Tam Giáo (Phật-Lão-Khổng) thường phân-biệt hai yếu-tố “Thành tài” và “Thành nhân” để “Thành Công”.
Nguyễn Thái Học, trong cuộc khởi-nghĩa Yên Bái khi xưa, đã nói “Không thành công thì cũng thành nhân” và khoa công-dân giáo-dục còn dậy ta “Thành nhân trước khi thành tài”.
Giáo sư Ngô Bảo Châu có nói một câu mà tôi ghi khắc mãi trong lòng để nhắc-nhở mình hành-xử “đúng” ngoài xã-hội: Muốn thành người tử tế phải biết xấu hổ.
Đối với tôi, tử tế là căn bản để sống với người và lương-tâm là căn bản để tử tế.
Sống với người và yêu người.

Nhưng sống cho mình VÀ với người mới là khó vì đôi khi hai việc lẫn lộn hay đi ngược lại nhau. Lúc nào tôi bắt đầu ích-kỷ ? Lúc nào tôi bắt đầu sống cho người ? Tôi nhớ lại, lúc trước, có một anh bạn học Polytechnique (trường kỹ-sư nổi-tiếng nhất nước Pháp) vì bố anh xuất thân từ trường này, nhưng sau khi anh đỗ ra trường theo ước-vọng của bố, anh xoay ra nghề dạy học vì đó là ước-nguyện của anh. Trong mọi trường-hợp, chỉ có mình quyết-định được cho mình.

Yêu đời, yêu người
Tình yêu là món quà đáng giá nhất mà Tạo Hoá (hay Đấng Tối Cao nào đó) đã ban cho loài người, là một nguồn vui lớn trong cuộc sống. Thiếu tình yêu như thiếu ánh nắng, thiếu không khí, thiếu nước, chúng ta sẽ như sỏi đá, như bãi sa-mạc khô cằn. Giàu tình yêu là có được tất cả.
Tình yêu đa dạng với tất cả những khuôn mặt của tình yêu (Tous les visages de l’amour, Charles Aznavour) : những từ Thích, Thân, Quí, Mến, Yêu, Thương, Xót, … và những cụm-từ Thân Yêu, Thân Thích, Thân Thương, Thân Quí, Thân Mến, Quí Mến, Mến Yêu, Yêu Thương, Thương Xót,… được dùng trong ngôn-ngữ Việt-Nam nói lên đặc-tính đa cảm của dân-tộc ta.
Tình buồn, tình lỡ, tình xa nhưng tình ca vẫn là loại nhạc êm ái nhất.

Yêu mình

Bác ái chân chính bắt nguồn từ chính mình ("Charité bien ordonnée commence par soi-même"). Làm sao có thể yêu người khác khi ta không biết yêu chính mình ? Làm sao có thể bảo vệ cho ai, chăm sóc cho ai khi ta không biết tự bảo vệ, không biết tự chăm sóc một cách chu đáo ? Làm sao cho người khác những gì mình không có cho chính mình ? Làm sao tin người khác khi mình không tin nơi chính mình ?
Chúng ta phải biết yêu chính mình, phải biết tự nuôi mình bằng món ăn tâm linh đó. 
(Dĩ nhiên, nơi đây, tôi không nói về « tự ái », là một vấn-đề khác.)
Yêu mình để yêu đời, yêu người.

Yêu đời
Bạn thân ơi cố gắng yêu thương đời, dù đời không yêu ta, hãy cứ yêu thương hoài
Mặc đời ta không ai, hãy vững tin yêu đời, dù đời chỉ yêu gian dối, dù đời cay đắng như vôi.

(Lê Hựu Hà)

Phật dạy ta “Đời là bể khổ” nhưng phần lớn những nỗi khổ do chính chúng ta tự tạo ra và tự nuôi lấy. Đời nhiều khi giản-dị hơn chúng ta tưởng. Loài người chúng ta biết buồn, biết khổ vì chúng ta dễ vướng mắc vào Thất tình (Hỉ=mừng, Nộ=giận, Ái=yêu, Ố= ghét, Ai=buồn. Lạc=vui và nhất là Dục=muốn), Lục dục (“muốn” thì có đến sáu loại nên thật dễ mắc vào).

Chúng ta có thể buồn tủi vì không có được chiếc xe Lexus như anh hàng xóm, không có được cái ví Louis Vitton như chị đồng-nghiệp. Chúng ta giận hờn vì bị chạm tự ái, chúng ta hận đời vì cô bồ chân dài đã bỏ ta ra đi, chúng ta tức tối vì phải chờ quá lâu ở sở bưu-điện, …

Đời là bể khổ nên chúng sinh phải tập bơi, tập buông. Có một số « thần-chú » mà tôi đã cố gắng áp-dụng từ lâu, đến bây giờ vẫn chưa được thuần-thục cho lắm.
- Trước hết, « Thực-tại nằm trong ánh nhìn của ta, hãy thay đổi cách nhìn, ta sẽ thay đổi thực-tại ». Nhìn một chai rượu đầy/vơi một nửa, chúng ta có thể buồn vì đã uống hết một nửa rồi hay chúng ta có thể vui vì vẫn còn một nửa để uống. Buồn hay vui chỉ tuỳ chúng ta nhìn đời như thế nào. Khác-biệt giữa lạc-quan và bi-quan là ở đây.

- Chú-tâm vào những điều « tốt », xem nhẹ những điều « không tốt » để vui với những gì mình có (dù ít dù nhiều, dù to dù nhỏ) và chấp-nhận những gì mình không có.
Thà ánh sáng leo lét một ngọn nến còn hơn nguyền-rủa bóng đêm (Khổng Tử ?)
Trong cái rủi, có cái may thì chúng ta cứ vui mừng với cái may đó. Riêng tôi đã phải trải qua cơn bĩ cực nhưng tôi không hận đời đã bắt tôi phải khổ vì tôi đã vượt qua được thử thách và tôi còn học được bài học thật đáng giá.
Chuyện nhỏ bỏ qua, chuyện lớn cố gắng thu nhỏ lại, chuyện ngoài sức mình thì chấp-nhận vì mình chả làm gì hơn, buồn rầu, bực tức cũng vô-ích. Chuyện lớn mình còn qua được thì nhức óc với những chuyện lẻ tẻ để làm gì ?
Vui từng niềm vui nhỏ, từng cơ-hội nhỏ. Không có vấn-đề, chỉ có giải-pháp, đừng « nhưng mà… », đừng sợ « mất công » để không làm những gì mình muốn làm hay cần làm. (Muốn làm thì tìm cách, không muốn làm thì kiếm cớ)
Ăn được (không có món gì tôi chê), ngủ được, có sức-khoẻ, có thời-giờ, có gia-đình, có bạn bè và có tí tiền đủ sống, đủ đi du-lịch thì sức mấy mà buồn ? (buồn ơi, bỏ đi Tám).

- Tinh thần quan-trọng hơn vật chất : Tiền và vật-chất là những phương-tiện cần-thiết trong đời sống nhưng đừng để chúng biến thành mục-tiêu của cuộc sống, đừng trở thành nô-lệ của chúng. Vật-chất là ngoại-thân, của đi thay người và lúc người ra đi, cũng chỉ hai bàn tay trắng. Hãy vui hưởng những nguồn hạnh-phúc tự-nhiên mà đời và người dành cho ta.
(Xin mời đọc : Mặt trái của văn minh https://phu-tran.blogspot.com/2019/10/mat-trai-cua-van-minh.html )

- Cười lên đi em ơi
Dù nước mắt rớt trên vành môi
Hãy ngước mặt nhìn đời
Nhìn tha nhân ta buông tiếng cười…
(Lê Hựu Hà)

Buồn thì buồn (đừng lâu quá) nhưng vui thì cứ cười, không vui mà cười cũng thành vui. Cười là thuốc trị buồn hữu-hiệu nhất. Hãy noi gương con trẻ để cười đùa và chia sẻ niềm vui với người chung quanh.
Buổi sáng ngủ dậy, hãy mỉm cười với đời để vui nhận cuộc sống ; đêm về, hãy mỉm cười với đời để cảm ơn đời.
Yêu đời thì hát, hát để yêu đời.
Những loại thuốc trị buồn này, chúng ta không phải trả tiền đâu mà hà-tiện.

- Sống trong hiện-tại : Quá-khứ cần-thiết để suy gẫm, để ghi nhớ hay để xây-đắp tương-lai nhưng sống thì chúng ta chỉ có thể sống, chỉ có thể hưởng trong hiện-tại, sống mỗi ngày, mỗi phút, mỗi giây. Đời là vô-thường, sống nay, chết mai, ai biết ?
Đừng tiếc nuối, đừng tính toán xa xôi, cuộc sống là bây giờ, là ở đây.

Yêu người
Chúa Giê-Su đã dạy : Hãy yêu thương lẫn nhau (Aimez-vous les uns les autres).
Tục-ngữ ta có những câu nhưThương người như thể thương thân...
Tình người là nền tảng của yên vui trong xã-hội loài người. Tuỳ theo đối-tượng : vợ-chồng, con cháu, cha mẹ, anh chị em, bạn bè, đồng-nghiệp, hàng xóm hay cả nhân loại, tình-cảm có thể khác nhưng cũng đều là tình cảm giữa người và người.

Ở đời, không ai giống ai nên chúng ta đừng ghét người vì người khác ta, khác da màu, khác tôn-giáo, khác ngôn-ngữ, khác tính nết. Ai hợp với mình thì mình cảm thấy gần gũi hơn, cảm thấy thân yêu hơn, nhưng không có nghĩa là những người khác ta không đáng yêu. Ai cũng có tính tốt, tật xấu nhưng ít ai hoàn toàn xấu và hiếm ai ác. Nếu chúng ta « lờ » tật xấu của người kia đi một lúc để chú tâm vào tính tốt, biết đâu chúng ta sẽ thay đổi ý-kiến (thành-kiến) về người đó ? Tình thân cần có thời-gian để xây đắp, để vun trồng.
Đi du-lịch là ra khỏi tầm quen-thuộc của mình để tìm hiểu thêm về người khác, về những phong-tục, thói quen khác, về những lối suy-nghĩ và hành-xử khác để mở rộng trí óc và con tim mình, để vun-trồng tình người.
Đừng bao giờ khoá chặt cửa cảm-thông với người, tôi đã kiểm-chứng và tôi tin là như vậy.

Dĩ hoà vi quý ; Một sự nhịn chín sự lành, lời cổ-nhận dạy có lẽ không sai đâu.
Sống vị tha với người và với chính mình.

Đời ai nấy sống, đừng ghen ghét người vì người hơn mình, đừng hổ-thẹn vì mình thua người, đừng đổ thừa người vì mình sai lầm. Trách-nhiệm ai, nấy giữ. Đừng oán trách, đừng giận-hờn, đừng tức tối.

Hiền nhân có hai lưỡi : một lưỡi để nói sự thật, một lưỡi để nói những gì nên nói.
(Le sage a deux langues, l’une pour dire la vérité, l’autre pour dire ce qui est opportun)
Sự thật dễ mích lòng. Không phải điều gì cũng nên nói, cho dù đó là sự thật, là đúng. Miệng để nói xấu (ác khẩu) đôi khi độc hại hơn tay đánh. Khi thảo-luận biến thành tranh-luận (nhất là về chính-trị hay tôn-giáo), mình cố gắng chứng-minh là mình có lý, là mình đúng để làm gì ? Mình sẽ không thuyết-phục được ai mà kết-quả duy nhất chỉ là mất lòng nhau mà thôi.

Bạn thân ơi cố gắng yêu thương người
Dù người không yêu ta, hãy cứ yêu thương hoài
Mặc người ai quen ai, hãy cho nhau một lời
Dù là nghe chua cay, dù là lời thoáng qua tai...
(Lê Hựu Hà)
Nếu người không yêu ta thì sao ? Thì thôi, ngoảnh mặt, quay đi, chết thằng Tây nào đâu ?

Căn-bản của tình người là Cho và Nhận. Cho thì đừng mong chờ người cho (trả) lại, nhận thì hãy trân-trọng quà người. Cho gì được thì cho, nhận gì được thì nhận.

Đời đáng sống hay không đáng sống ? Đời đáng yêu hay không đáng yêu ? 

Riêng tôi đã được trở về từ cõi chết, tôi đã được ban thêm một cơ-hội thứ hai thì tôi có thể trả lời « Không » hay sao ? 
Người đáng yêu hay không đáng yêu ? Không có người bên tôi mấy tháng qua thì tôi còn ngồi đây viết lách nữa à ?

Bạn thân ơi, tất cả những gì tôi viết nơi đây thật dễ nói hơn dễ làm. Còn khuya tôi mới trở thành Bồ-Tát, nhưng tôi đã hiểu, tôi đã cảm-nhận ít nhiều và tôi đã bắt đầu thực hành. Chỉ xin bạn cho tôi thêm chút thời gian nhé.
Chúc bạn yêu đời và yêu người.

Hãy cứ vui chơi cuộc đời,
Hãy cứ vui như mọi ngày
(Trịnh Công Sơn).

Yên Hà, tháng chạp 2019

Mặt trái của văn-minh

Khi viết bài này, tôi cũng biết sẽ có nhiều bạn không đồng ý với tôi và có thể trả lời bất cứ điểm nào của tôi. Với đề-tài tế-nhị này, mỗi người sẽ có một cách nhìn, một lối suy-luận và sẽ không có ai (hoàn toàn) đúng hay (hoàn toàn) sai. 
Mặt phải của văn-minh, khó ai có thể phủ-nhận và tôi cảm thấy rất may mắn được sống ở thế-kỷ này để hưởng tất cả những lợi-điểm đó. Mặt khác, huy-chương nào cũng có những mặt trái mà tôi muốn nêu lên nơi đây, đúng hay sai, tôi xin để mỗi bạn đọc tuỳ-tiện. Giản-tiện hơn, xem qua rồi bỏ qua, thư-giãn một lúc rồi thôi, bạn nhé.

1. Một cuộc tiến-hoá không ngừng
Hơn ba trăm ngàn năm về trước, loài người bắt đầu thành hình dưới dạng Homo Sapiens, tiếp-tục biến-hoá và tiến-hoá cho đến ngày nay để có được một nếp sống thật dễ chịu, đầy đủ, so với các sinh-vật khác.
Biết bao nhiêu thời-gian đã trôi qua, từ thuở gọi là “ăn lông ở lỗ” trong thời Thượng-Cổ, rồi qua thời Cổ-đại, rồi Trung-Cổ. Mãi đến thời Cận-đại rồi Hiện-đại, khoa-học và kỹ-thuật mới đem lại những tiến-hoá nhiều, quan-trọng và vượt bực một cách thật nhanh chóng qua những loạt gọi là “cách-mạng công-nghiệp” với những phát-minh như xe hơi, điện, máy lạnh, tủ lạnh, … rồi điện-tử, máy tính, máy vi tính, Internet, rồi người máy, trí-tuệ nhân-tạo, công-nghiệp nano, và biết bao nhiêu kỹ-thuật khác.
Chỉ trong vòng hơn hai trăm năm mà cuộc sống loài người, nhất là ở những nước tân-tiến, đã hoàn toàn thay đổi, nhưng thay đổi như thế nào thì chúng ta hãy xem thử.

2. Mặt phải của tiến-hoá
Nơi đây, dĩ-nhiên, chúng ta chỉ có thể bàn về các nước tương đối giàu và tân-tiến, công-dân các nước khác chỉ có thể hưởng được phần nào.
Nhu-cầu căn-bản chúng ta là có đủ ăn, có nơi trú thân, công việc không phải nặng quá, có thuốc chữa khi bệnh, có được một đời sống an-ninh, …
- Ăn uống: Nghề nông đã tiến-bộ nhiều, máy móc đã thay thế sức lao-động của người và trâu bò ngoài ruộng, hoá-học cũng đã giúp chống lại sâu bọ và gia-tăng hiệu-xuất để sản-xuất được nhiều và rẻ. Loài người không cần phải đi săn, đi câu hay còng lưng ngoài đồng mới có thịt cá rau ăn, chỉ ra chợ mua, thứ gì cũng có, giá cả nhẹ nhàng.
- Nhà cửa bây giờ xây dễ dàng, với những vật-liệu tốt và rẻ, đời sống thật tiện-nghi: nóng có quạt điện, có máy lạnh, lạnh có sưởi, nhiệt-độ có thể định trước, thức ăn tươi có thể giữ trong tủ lạnh hay máy ướp lạnh, làm bếp có lò điện, lò sóng cực ngắn (microwave) và bao nhiêu máy điện khác (máy hút bụi, máy giặt, máy sấy, …) để giúp chúng ta trong những công-việc hàng ngày, …
- Công việc: Ở nhà hay đi làm, việc gì cũng đỡ cực nhọc nhờ máy móc thay thế sức người và máy vi-tính khiến ta không cần phải suy nghĩ nhiều, …
- Sức khoẻ: khoa-học và kỹ-thuật đã giúp rất nhiều cho những ngành Y và Dược, và những bệnh lúc trước nan-giải nay trở thành dễ chữa hơn, và công-dân những nước có bảo-hiểm sức-khoẻ không phải lo lắng nhiều về vấn-đề trang-trải phí-tổn.
- An-ninh: Nhờ vào tổ-chức và luật-lệ của nhà nước và những tiến-bộ khoa-học, người dân có được một đời sống tương-đối bình yên.
- Di-chuyển: những phương-tiện tư-nhân hay công-cộng thật đầy đủ với xe hơi (có cả GPS để chỉ đường), Uber, xe buýt, xe lửa, máy bay, … và đi từ nơi này đến bất-cứ nơi nào khác trên thế giới không còn là vấn-đề.
- Giao-tiếp: để liên-lạc với nhau từ xa, chúng ta không còn phải viết thơ hay điện-tín, chúng ta có điện-thoại (với text và những dịch-vụ miễn-phí như Viber, Skype, …), có thư điện-tử (email), liên-lạc video qua Skype, Viber,…
- Giải-trí: Thời buổi này, giải-trí loại gì cũng có được, miễn là có tiền: không thích đi xem xi-nê thì cứ ở nhà mở máy truyền-hình 4K-HD để xem thật rõ cả mấy trăm đài, phim ảnh thì có Netflix, Hulu, Prime Video, Epix, …, không muốn tốn tiền thì vào YouTube là tha hồ xem phim, nghe nhạc, hát chơi ở nhà đã có karaoke với dàn âm-thanh thật tối-tân, muốn đi nghỉ hè thì toàn-cầu, muốn đến nơi nào cũng dễ như trở bàn tay, … Trẻ con thì đồ chơi đầy nhà (tablet, trò chơi video, ô-tô điện, xe tăng, tàu bò, …). Có tiền thì ăn chơi còn dễ hơn vua chúa thuở trước nữa.
- Hiểu biết: Thuở xưa, có được hiểu-biết là có quyền-thế. Thời này, ngoài trường học ra, còn có Internet. Chỉ việc “Google” một phát là bất cứ thắc mắc gì của bạn cũng có câu trả lời, thậm chí, bạn còn có thể học được cách biến-chế bom nữa, nếu muốn. Học một bộ-môn gì cũng làm được từ máy vi-tính ở nhà.
- … … …

Nói tóm lại, loài người sống tiện-nghi hơn và lâu hơn. Tất cả những lợi-điểm của xã-hội văn minh này, chúng ta không phải bình-luận nhiều và bản-thân tôi, nếu không nhờ tiến-triển của khoa-học trong ngành Y-Dược thì đâu còn ngồi đây viết bài?
(Đường về từ cõi âm u  https://phu-tran.blogspot.com/2019/08/uong-ve-tu-coi-am-u.html )

3. Mặt trái của tiến-hoá
Huy-chương nào cũng có mặt phải và mặt trái. Đời sống thật tiện-nghi này, chúng ta phải trả với giá nào?
Trước hết, chúng ta cần nhớ lại suốt mấy trăm ngàn năm, loài người đã biến-hoá rất chậm, mãi đến thế-kỷ 19 mới có những loạt Cách-mạng Công-nghiệp (danh-từ “cách-mạng” nhấn mạnh vào tầm quan-trọng của những phát-triển) và những phát-minh mới mỗi ngày mỗi vượt-bực và nhanh hơn. Nhanh quá, dồn dập quá, đến độ chúng ta không kịp “tiêu hoá” để rồi bị lôi cuốn vào những cơn gió lốc không ngừng và dễ mất cân-bằng trong cuộc sống.
Ngoài ra, tôi nghĩ bất cứ điều gì tốt cũng có thể trở thành xấu khi vượt quá một mức-độ nào.
Những mặt trái tôi đề cập dĩ nhiên không phải là đa số và tôi biết bạn đọc (cũng như tôi) không bị vướng vào nên tôi xin phép được nói lên một cách thẳng thừng cho dễ hiểu nhé.

- Vật-chất trên tinh-thần
Sự phát-triển vượt-bực của khoa-học và kỹ-thuật đã nâng đời sống vật-chất con người lên một mức rất cao và càng ngày càng cao. Chúng ta chạy theo lạc-thú vật-chất trong một cuộc đuổi bắt không ngừng. Được một, chúng ta muốn mười.
Máy truyền-hình lúc đầu hình ảnh đen trắng, rồi có màu, nét càng ngày càng rõ với những kỹ-thuật HD (High Definition), rồi Full HD; vừa mua xong máy 4K rõ gấp đôi Full HD thì trên thị-trường đã xuất-hiện máy 8K rõ gấp đôi 4K. Điện-thoại đã trở thành di-động (mobile phone / cell phone), rồi “thông minh” (smart phone) và hai nhãn-hiệu hàng đầu Apple và Samsung thi nhau ra liền liền những loạt iPhone 3, 4, 5, 6, 7, 8, 10 cũng như Galaxy Note 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10 để mỗi lần, khách xếp hàng mua cho kịp thời-trang.

Mua hiệu thật “xịn”, thật đắt tiền, “chơi cho đài các, cho đời biết tay”. Đi xe thì phải lái Lexus hay Mercedes, đeo ví thì phải ôm Louis Vuiton, giày đi phải chơi Nike, uống rượu Cognac phải bỏ ra mấy trăm đô-la một chai XO mới đáng mặt “dân chơi” (cho dù rượu quí mà pha thêm nước và đá.)
Vật-chất trở thành đơn-vị đo lường con người. Sở-hữu thay thế hiện-hữu và bề ngoài trở nên quan-trọng hơn bề trong.

Thoạt đầu, cần gì thì mua, dần dà tiêu tiền quen tay rồi biến thành mua để mà mua. Mua tiêu không còn là một phương-tiện để giải-đáp nhu-cầu, mua tiêu đã biến thành mục-đích,  tiền và vật-chất đã trở thành ý-nghĩa của cuộc sống. Trên máy truyền-hình, cứ mười phút là chương-trình ngưng để những trang quảng-cáo mời mọc chúng ta mua hàng. Mua bán lại càng dễ dàng với Amazon, chỉ việc ngồi nhà bấm mày vi-tính hay máy điện-thoại di-động để đặt hàng, rồi hai ngày sau là nhận được nếu có thêm dịch-vụ Prime. Mua về rồi tháng sau chất đầy nhà kho hay ga-ra, thỉnh-thoảng làm một chuyến “garage sale” để lấy chỗ mua thứ khác.
Mua những gì mình cần hay những gì mình thích thì cứ mua nhưng mua để mua, mua để trám khoảng trống nào đó lại là chuyện khác.
Gần đây, tôi có được xem trên Netflix một phim tài-liệu, tựa-đề "Minimalism", nói về vấn-đề tiêu-thụ quá mức này, xin mời các bạn xem qua (Quảng-cáo không công). 

Không có được thì thèm muốn, ganh ghét, buồn tủi vì những gì mình không có thay vì vui hưởng những gì mình có. Chúng ta quên mất những hạnh-phúc đơn-giản như ăn một món trứng tráng hay đậu hũ dầm tương, nhâm nhi một tách trà hay một cốc cà-phê, đi bộ, ngắm trăng, đánh một ván cờ với bạn, vui chơi với gia-đình, con cháu. Trẻ con bây giờ thích chơi một mình trên cái Tablet hay máy video hơn, thay vì chơi bông vụ hay đá bóng với trẻ con trong xóm.

Đời sống quá tiện-nghi nên chúng ta trở nên lười biếng. Nhất là bên Mỹ này, người ta phải đi xe từ tiệm này đến tiệm kia cách xa mấy mươi thước, ra ngân-hàng hay mua cái hamburger cũng ngồi lì trong xe và dùng “drive-in”, bỏ thơ cũng phải dùng thùng thơ đặt ngay sát lề đường để không phải ra khỏi xe, đi chợ phải mua trái cây đã gọt sẵn, rau đã rửa sẵn hay thịt đã ướp sẵn, luộc một quả trứng cũng phải dùng máy điện, …

Vật-chất lên ngôi, chúng ta quên mất những giá-trị tinh-thần hay luân-lý, xa rời truyền-thống. Cha mẹ chạy theo đời sống bên ngoài, không còn nghị-lực và thời-gian để dạy dỗ con cái và đành phó-thác vấn-đề giáo-dục con cái cho trường-học nhưng chương-trình học cũng đã thay đổi để thích ứng với xã-hội hiện-đại, dạy trẻ thành tài nhưng không còn dạy thành nhân và môn công-dân giáo-dục đã đi vào quên-lãng. May mà tôn-giáo còn cố gắng nhắc-nhở chúng ta chút ít về tình người (khi tôn-giáo không bị biến thành một lối kinh doanh).

- Mãnh-lực đồng tiền

Mua sắm thì ai chẳng thích nhưng phải có tiền mới hòng mua sắm. Thế là chúng ta chạy theo tiền, và chúng ta còng lưng đi làm, mục đích không còn là để nuôi thân, nuôi gia-đình mà là để có tiền mua sắm.
Có tiền thì muốn có nhiều hơn, không giới-hạn, càng nhiều, càng tốt, để làm gì thì không biết. Tôi không nhớ ai đã nói “tiền và quyền-thế giống như nước biển, càng uống càng khát”? Tiền đẻ tiền, người giàu càng giàu và triệu-phú trở thành tỷ-phú. Giới tài-phiệt càng ngày càng nắm giới lãnh-đạo trong lòng bàn tay.
Không có (nhiều) tiền mà bao nhiêu thứ muốn mua thì làm sao đây? Sống ở thế-giới tư-bản thì đơn-giản lắm: chỉ việc mua chịu rồi è cổ ra trả nợ, nợ càng nhiều chỉ đủ trả tiền lời và nợ không bao giờ trả hết được Một số người hơn bảy mươi tuổi vẫn còn phải đi làm để trả nợ. Bên này, tổng-số nợ của dân-chúng Mỹ đã tăng lên 1300 tỷ đô-la! Nợ đẻ nợ và người nghèo càng nghèo. Đôi khi tôi có cảm-tưởng có lẽ người nghèo nơi xứ nghèo khổ về vật chất nhưng người nghèo nơi xứ giàu thì khổ tinh-thần hơn?

- Thế-giới ảo

Điện-tử và vi-tính đem lại thật nhiều tiện-nghi thú vị nhưng cũng dần dần giam cầm chúng ta vào một thế-giới ảo.
Bây giờ chúng ta có thể có hàng trăm người “bạn” trên Facebook, Tweeter hay Instagram để chúng ta kể lể về việc thằng con trai đã bỏ cô bạn gái, việc mình vừa ăn tô bún bò Huế hay việc xếp mình cứ đì mình mãi (đến khi bị đuổi vì xếp biết được). Việc gì cũng có thể thực-hiện trên Mạng: mua bán, học hỏi, giao-tiếp hàng ngày, trai gái hò hẹn nhau, chơi trò chơi vi-đê-ô, …

Không thể không nói đến trường-hợp cái máy điện-thoại thông-minh Smartphone, cái vật-dụng đã cưỡng-chiếm tâm-thần của con người. Điện-thoại đã trở thành một chức-năng phụ của máy và chúng ta còn làm được bao nhiêu việc khác như nhắn tin, chụp ảnh, quay phim, mua bán, tìm đường, lên Mạng, giải trí với những trò chơi đủ loại và một triệu tác-dụng khác (tôi đang chờ máy biết pha cà-phê để mua đây). Có lẽ vì thế mà nhiều người cứ phải ôm kề kề trên mình, mắt lúc nào cũng dán vào màn ảnh nhỏ của máy. Ngồi ở bàn ăn trong gia-đình hay với bạn bè cũng phải thỉnh thoảng bật lên, ngoài đường thì vừa đi (bộ hay xe) cũng phải bật lên dù luật giao-thông cấm tuyệt để tránh tai-nạn, thậm chí trong rạp chiếu bóng hay phòng tập thể-dục cũng phải dùng. Độc-dược tinh-thần này đã lan tràn trên toàn thế-giới.

- Khái-niệm thời-gian
“Thời-gian sao đi nhanh quá?” Không, quả đất này vẫn quay đều và thời-gian vẫn lặng lẽ trôi đều, một năm vẫn có 365 ngày, một ngày vẫn có 24 tiếng, một tiếng vẫn có 60 phút, … và đâu có ai “ăn cắp” thời gian của ai đâu? Chẳng qua là chúng ta sống vội, chúng ta chạy theo vật-chất, chạy hộc hơi, chạy không kịp thở, mà đôi khi cũng chẳng biết tại sao chúng ta chạy hay chạy để làm gì? Khoa-học tiến hoá nhanh quá, hàng mới được tung ra thị-trường ào ạt quá thì làm sao chúng ta theo kịp? Cuốn theo chiều gió (của văn minh).
Có lẽ sống vội nên chúng ta suy-nghĩ và hành-xử ngắn-hạn, sống hôm nay và không cần biết đến ngày mai, hưởng-thụ cái đã, chuyện về sau cứ để người sau lo.

Thời-gian dành cho chính mình hay cho người thân càng ngày càng hiếm và trở thành một món quà khó cho và khó nhận được. Chúng ta khó có được một khoảnh-khắc với chính mình, cho chính mình. Thời-gian có được, chúng ta lại phải lấp vội với cái cái máy thông-minh nói trên hay chuyện gì khác. Có những bạn chưa dám về hưu vì lo sợ lúc ấy không biết  làm gì với thời-gian trống?
Tôi không rành về Thiền cho lắm nhưng tôi hiểu đại-khái Thiền là sống trong chánh-niệm, là ý-thức được mỗi giây phút sống, nhưng chúng ta ngồi chơi với con cháu mà đầu óc còn lo nghĩ đến công-việc còn dở dang ở văn-phòng làm việc hay nghĩ đến món hàng Amazon đã hứa gửi đến ngày mai.
Chúng ta không còn biết bỏ thời-giờ để cảm-nhận thời-gian như thuở xưa ông bà, cha mẹ chúng ta mỗi ngày bóc tờ lịch trên tường, một thói quen đã chìm vào quên lãng.

- Người và người
Vật-chất đã lấn át mặt tinh-thần và loài người cũng mất đi ít nhiều nhân-tính. Công-dân giáo-dục biến mất từ chương-trình học và chúng ta sống một cách ích-kỷ hơn (chữ “tử-tế” càng ít khi dùng được?), lợi tư quan-trọng hơn lợi công. Chúng ta khó chấp-nhận khác-biệt và những hố sâu càng sâu hơn giữa giàu và nghèo (lúc trước đã đưa đến cách-mạng 1789 bên Pháp hay chủ-nghĩa cộng-sản trên thế-giới), giữa già và trẻ, giữa những người khác màu da (kỳ-thị màu da, nô-lệ, Ku Klux Klan là vài thí-dụ), khác tôn-giáo (mà thập-tự chinh tiêu-biểu cho những chiến-tranh tôn-giáo), …
Mỗi ngày, tôi đọc báo thấy những chuyện tranh-chấp nhau đến bắn nhau vì một chỗ đậu xe, chuyện cháu bắn bà vì bà bắt cháu phải dọn dẹp phòng, chuyện người xách súng máy đi giết hại hàng chục, hàng trăm người, chuyện đàn ông hung hãn đàn bà, người quyền-thế ức-hiếp kẻ yếu, bao nhiêu chuyện “trời ơi, đất hỡi”, …
Dĩ-nhiên, lịch-sử chỉ lập đi, lập lại nhưng càng nặng hơn, quy mô, toàn cầu và ác-liệt hơn. Lúc trước loài người đánh nhau bằng đao kiếm, cung tên nhưng vũ-khí bây giờ tối-tân và hữu-hiệu gấp ngàn lần. Thế kỷ này mà xảy ra thế-chiến thì ai đo lường được hậu-quả?

- Người và thiên-nhiên
Loài người cắm đầu vào việc tiêu-thụ, càng ngày càng nhiều và để sản xuất, chúng ta thẳng tay khai-thác, tận-dụng tài-nguyên thiên-nhiên và huỷ-hoại cân-bằng của tạo-hoá.
Chúng ta gây bao nhiêu thiệt-hại cho không khí chúng ta thở, cho đất chúng ta trồng, cho nước chúng ta uống, huỷ diệt các loài súc-vật và cây cỏ khác với khói xe, khói xưởng, rác, hoá học, đốn rừng, … và tư huỷ-diệt chính mình.

Thay đổi khí-hậu (climate change), mà ô-nhiễm môi-trường là một nguyên-nhân, đã trở thành mối quan-tâm thật lớn cho quả địa-cầu chúng ta nhưng chúng ta không (chưa) làm được gì đáng kể để sửa đổi tương-lai của chúng ta và của những thế-hệ sau. Mối lo-ngại này càng ngày càng gia-tăng thật nhanh, nhất là trong vòng năm mươi năm nay.
Tôi viết “chúng ta” vì trách-nhiệm ở nơi mỗi người trong chúng ta (trong đó có tôi), chứ không phải (chỉ) nơi các chính-quyền hay những nhà tài-phiệt lộng-hành. Không có tiêu-thụ thì làm sao có sản xuất? Không có người mua thì làm sao có người bán? Rác hay bao nylon ngoài biển là từ đâu ra? Khói xe từ xe của ai? …
Nước đã đến chân nhưng chúng ta chưa muốn nhảy (?)

4. Những nghịch-lý của thời-đại

Khoa-học và kỹ-thuật đã tiến-bộ thật nhiều, không ngừng và quá nhanh, lôi cuốn chúng ta vào vòng lẩn-quẩn, đến độ gây nên những kết-quả đôi khi đi ngược lại những gì chúng ta có thể mong chờ. Có những nghịch-lý như:
- Chúng ta không còn phải lo đói nữa nhưng ngược lại, thức ăn, thức uống quá nhiều và quá béo, gây nên bệnh béo (trung bình bên Mỹ có đến 32% người lớn “béo” – overweighted, cộng thêm 42% “cực béo” – obese, nghĩa là 74% người nặng hơn bình-thường; 18% trẻ em từ 2 đến 19 tuổi “cực béo”, gấp ba lần những năm 70); béo gây nên những bệnh tim, cao máu, đột quỵ, tiểu đường, vài loại ung-thư, … Chúng ta không chết vì đói nữa mà chết vì… no;

- Chúng ta có một đời sống vật-chất rất tiện-nghi với đủ loại giải-trí nhưng thảnh-thơi lại khó mà có, chúng ta mua nhiều nhưng hưởng ít;

- Phương-tiện “Tiền” đã trở thành mục-đích; máy làm thay thế chúng ta nhưng ta đã trở thành những cái máy;

- Chúng ta sống thọ hơn nhưng chúng ta sống vội và không có bao nhiêu thời-giờ cho chính mình;

- Đời sống vật-chất thật dễ dàng nhưng đời sống tinh thần đã mất nhiều chất-lượng;

- … … …

Tôi không có khả-năng để phân-tích cặn kẽ những căn-nguyên, cơ-cấu của mọi chuyện, tôi chỉ đoán mò được một vài nguyên-nhân chính:

- Phát-triển quá nhiều, quá vượt-bậc và quá nhanh khiến chúng ta không kịp “tiêu hoá”; tôi có nghĩ đến những “celebrities”, nghệ-sĩ hay lực-sĩ, thành công lớn và quá nhanh khiến một số rốt cuộc trở về tay không, có những người còn tự kết-liễu đời mình;

- Phàm bất cứ việc gì, cho dù tốt, mà quá mức, quá độ, cũng đâm ra “xấu”. Chúng ta có thể lấy thí-dụ cái điện-thoại di-động, quá hữu–ích khiến một số không nhỏ đâm ra “nghiện”, như một loài cần-sa không thể thiếu, dù chỉ là năm phút. Tiền thì ai cũng cần, ai cũng thích nhưng trở thành nô-lệ của đồng tiền là chuyện khác. Có người muốn đi làm đến sau 70 tuổi đến lãnh lương hưu-trí nhiều hơn nhưng tuổi đó thì hưởng được bao lâu nữa?

- Việt-Nam chúng ta có những câu như “no cơm, ấm cật” hay “nhàn cư vi bất thiện”, hay ‘'dửng mỡ”, có lẽ vậy?
Tôi có học được rằng tính tốt và tật xấu đều có sẵn mầm mống trong chúng ta, hạt nào được tưới nhiều thì dễ nảy mầm, tính tốt thật khó vun trồng nhưng tật xấu như cỏ dại, có khi không cần nước cũng mọc um tùm mà trên đài truyền-hình, ngoài đường, khắp nơi, nhan nhản bao nhiêu cám-dỗ (truyền-hình thì quảng-cáo liên-tục hàng bán, phim ảnh thì đầy rẫy những màn tình dục và bạo-lực,…) thì cầm lòng sao đặng?

- Chính-sách kinh-tế các nước tư-bản là gia-tăng không ngừng Tổng Sản-Phẩm Quốc-Nội (GDP = Gross Domestic Product), nghĩa là sản-xuất (để bán) không ngừng, mỗi ngày mỗi nhiều hơn, bất tận. Nếu như vậy thì mặt phải chỉ dành cho giời nhà giàu càng giàu mà thôi, làm sao không có mặt trái được?
- ... ... ...

5, Kết-luận
Đề-tài này thật phức-tạp và tôi không có khả-năng để bàn-luận cặn kẽ hơn.
Ngày nay, chúng ta có được một đời sống tiện-nghi và tuổi thọ trung-bình cao hơn trước nhiều. Tôi sinh-trưởng trong một đất nước nghèo, từ một gia-đình chẳng giàu nhưng tôi chưa bao giờ phải đói, tôi đã sống bên Âu-Châu và tôi hiện sống bên Mỹ, một nước giàu mạnh và nay, về hưu, tôi được hưởng một cuộc sống thật đầy đủ trên mọi mặt.
Tiền và vật chất rất cần-thiết để đem lại cho chúng ta những gì chúng ta cần, những gì làm chúng ta vui nhưng thế nào là đủ? Lúc nào mới đủ?
     Tri túc, đãi túc, tiện túc, hà thời túc,
     Tri nhàn, đãi nhàn, tiện nhàn, hà thời nhàn
Tạm dịch là :
     Biết là đủ, cho là đủ, thì nó là đủ
     Biết là nhàn, cho là nhàn, thì nó là nhàn”.

Tôi vẫn biết thế-giới này không phải là lý-tưởng và loài người (trong đó có tôi) không phải là hoàn-hảo, tôi cũng biết những điều kể trên không phải đại đa số, nhưng tôi cảm thấy đâu đây, xã-hội vật-chất này cò điều gì không ổn.
Những vấn-đề không được giải-quyết mà còn gia-tăng, mỗi ngày mỗi nhiều hơn, mỗi nặng hơn, mỗi nhanh hơn. Thế-giới chúng ta đi về đâu?

Nhưng thôi, có lẽ tôi già và lẩm-cẩm thật rồi. Hay là tôi quá cổ-hủ, quá nặng ảnh-hưởng Tam-giáo? Dầu sao đi nữa, đã vào mùa đông của cuộc đời rồi, có lẽ tôi sẽ không cần câu trả-lời nữa. Tôi hy vọng con cháu chúng ta và những thế-hệ sau sẽ không phải có những nỗi bâng-khuâng này.

Yên Hà, tháng 10, 2019